باشگاه خبرنگاران جوان – در حالیکه اخبار مربوط به ثبت جهانی رصدخانه مراغه در سال ۱۳۸۹ از سوی رییس وقت سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری اعلام و سپس در دولت‌های مختلف بر این موضوع تاکید شد، اما تاکنون هیچ اقدام مثبت عملی در این زمینه صورت نگرفته است، در حالیکه تعدادی از رصدخانه‌های کشور‌های دیگر که بنا به اعلام و گفته صاحب نظران و کارشناسان میراث جهانی به نوعی کپی برداری از رصدخانه مراغه بوده‌اند، مدت‌ها قبل در فهرست آثار جهانی ثبت شده است.

موضوع زمانی تعجب برانگیز و تامل برانگیز می‌شود که متوجه شویم از نظر تاریخی رصدخانه‌ای که در کشور هند ثبت جهانی شده، به طور کامل نسخه برداری و حداقل ۴۰۰ سال متاخر از رصدخانه مراغه در ایران است.

رصدخانه مراغه که در دوره حاکمیت هلاکوخان نوه چنگیزخان مغول و توسط خواجه نصیر توسی در سال ۶۵۷ هجری و قرن ۱۲ میلادی به روی تپه‌ای در غرب شهر مراغه ساخته شد، نه تنها برای علم نجوم کارایی داشت بلکه به دلیل تجمیع دانشمندان ممالک اسلامی و حتی خاور دور به عنوان مرکز علمی و تخصصی زمان در رشته‌هایی همچون طب، ریاضی، فیزیک و علوم انسانی و اسلامی نیز فعالیت داشت.

کتابخانه‌ای شامل ۴۰۰ هزار جلد کتاب، ابزار‌های اخترشناسی از جمله ذات‌الربع دیواری به شعاع ۴۳۰ سانتی متر، حلقه دار (ذات‌الحلق)، حلقه انقلابی، حلقه اعتدالی و حلقه سموت از امکانات شگرف آن دوره طلایی علوم و فنون اسلامی در رصدخانه مراغه است که اکنون تنها قلیلی از آن آثار موجود است و بیشتر اشیای رصدخانه در موزه‌های اروپایی نگهداری می‌شود.

اکنون این اثر تاریخی با تلاش‌های شهرداری و میراث فرهنگی مراغه در مقیاس محوطه سازی مورد بازسازی قرار گرفته است، اما نواقص این مجموعه مهم علمی و تمدنی مانع از به ثبت رسیدن جهانی آن شده است و کارشناسان و متخصصان میراث فرهنگی معتقدند تا زمانی که معماری این سازه بر اساس نقشه‌ها و اسناد تاریخی بازسازی نشود، امکان ثبت در یونسکو وجود نخواهد داشت.

نمایی از بقایای سازه عظیم رصدخانه مراغه در زیر گنبد بزرگ

اسناد تاریخی ثابت می‌کند که رصدخانه مراغه به مدت بیش از ۵۰ سال تا زمان سلطان محمد خدابنده فعال بود، اما پس از آن بر اثر عوامل متعدد همچون تغییر پایتخت، مرگ هلاکوخان و عزیمت خواجه نصیر توسی به عراق و عتبات و بی‌توجهی حکام رو به ویرانی رفت و در حال حاضر آثاری اندک از بنا‌های متعلق به آن باقی مانده است.

شهرداری مراغه در اقدامی شایسته نشستی برای بزرگداشت سالروز تولد خواجه نصیرالدین توسی بنیانگذار رصدخانه، منجم و راضی دان، شاعر، عراف، فیلسوف، متکلم، فقیه و دانشمند ایرانی سده هفتم برگزار کرد که سخنرانان جملگی بر اهتمام ویژه دولت و به خصوص وزارت میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری برای ثبت جهانی این اثر تاکید کردند.

کارشناس، صاحب نظر و استاد مرمت و میراث فرهنگی دانشگاه بین المللی امام خمینی قزوین در این نشست با تاکید بر اینکه باید اقدامات اساسی و فوری برای ساماندهی مجموعه رصدخانه مراغه به انجام برسد، یادآور شد: بازسازی این اثر بسیار مهم تاریخی و نماد هویت علمی ایران و آذربایجان از ملزومات محوری ثبت جهان است.

جواد شکاری نیری گفت: مطالعات، تحقیقات و پیگیری‌هایی که طی سال‌های متمادی درباره رصدخانه مراغه و ربع رشیدی تبریز انجام داده‌ام، به این نتیجه رسیده و برای مدیران و مسئولان شهری اعلام می‌کنم باید از همت و تلاش جمعی محلی جهت ساماندهی و بازسازی این آثار بهره برد، وگرنه انتظار از مدیریت‌های کلان چندان نتیجه بخش نیست.

وی با تاکید بر اینکه برای حفظ و پاسداری از میراث علمی، فرهنگی و هوبیتی ایران باید رصدخانه مراغه در فهرست آثار جهانی یونسکو ثبت شود، این موضوع را جز با همکاری، تعامل و اهتمام عمومی غیرممکن خواند.

شکاری نیری رصدخانه مراغه و آثار و ابنیه‌های موجود را در جهان بی همتا خواند و با اشاره به مطالعات علمی و میدانی خود، ادامه داد: به جرات می‌گویم تاکنون در جهان چنین سازه و اثری پیدا نشده است و حتی رصدخانه‌های موجود در اقصی نقاط جهان به نوعی رونوشتی از رصدخانه مراغه بوده است.

به گفته وی رصدخانه جیپور در هند که در سال ۲۰۱۱ ثبت جهانی شد، بر اساس مستندات تاریخی و حتی اعلام علنی سازنده آن، حدافل ۴۰۰ سال بعد از رصدخانه مراغه ساخته شده است.

عضو هیات علمی دانشگاه بین المللی قزوین با ابراز تاسف از اینکه رصدخانه مراغه که در سال ۱۳۵۴ توسط پرویز ورجاوند کشف شد، تاکنون و طی ۵۰ سال آنجنان مورد توجه مسئولان قرار نگرفته است، افزود: این اثر اگر طبق نقشه‌های تاریخی و مستندات موجود مورد بازسازی و بهسازی قرار می‌گرفت باید از مدت‌ها قبل در فهرست آثار جهانی قرار می‌گرفت.

شکاری نیری از رصدخانه مراغه به عنوان اثر فاخر علمی ایران یاد کرد و ادامه داد: این اثر باید به بهترین شکل و در بستر مناسب اطلاع رسانی عمومی نه در سطح ملی که در ابعاد جهانی شود که تاکنون اقدامی در این خصوص انجام نشده و این اثر مهجور مانده است.

وی کپی برداری رصدخانه‌های جیپور، سمرقتد و حتی در اروپا رصدخانه دانمارک از رصدخانه مراغه را نشانه‌ای از قابلیت‌ها و ظرفیت‌های علمی این مجموعه توصیف و اضافه کرد: اینکه سازنده رصدخانه جیپور اعتراف به رونوشت از رصدخانه مراغه دارد، گویای ارزشمندی مراغه است، اما جای تاسف دارد که امروز گردشگران از نقاط مختلف جهان برای بازدید از رصدخانه جیپور صف می‌کشند، اما رصدخانه مراغه هنوز به ثبت جهانی نرسیده است.

شکاری نیری بازسازی رصدخانه بر اساس پلان کشف شده را امری سهل برشمرد و با تاکید بر اینکه مجامع دانشگاهی و علمی کشور به طور قطع برای همکاری با مدیران و نهاد‌های مسئول آمادگی کامل دارند، یاآور شد: با توجه به ظرفیت‌های بسیار بالای جذب گردشگر داخلی و خارجی این اثر، باید برنامه ریزی و اقدامات فوری در این رابطه صورت بگیرد تا در فاصله اندکی پرونده آن برای ثبت جهانی به نهاد‌های مربوطه ارسال شود.

وی از اینکه در سالیان متمادی نسبت به نگهداری و مراقبت از رصدخانه مراغه سهل انگاری‌هایی شده است، ابراز تاسف کرد و گفت: متاسفانه کاشی‌های برج مرکزی این رصدخانه که در جهان بی نظیر بود، معلوم نیست الان کجاست و باید ماکت آن را طبق اسناد موجود ساخت که برای ثبت جهانی جزو الزامات به شمار می‌رود.

شکاری نیری ظرفیت‌های گردشگرپذیری رصدخانه مراغه را در کشور غیر قابل مقایسه با سایر آثار تاریخی عنوان کرد و افزود: این اثر نه تنها بنا و سازه‌ای تاریخی که از جنبه‌های علمی و بصری نیز برای بسیاری از مرددم جهان حائز اهمیت است.

عضو مجلس خبرگان رهبری و امام جمعه مراغه نیز در این نشست با اشاره به اهمیت علمی، گردشگری و محتوایی رصدخانه، گفت: این مجموعه اهمیت و ارزش جهانی و بین المللی دارد و تنها یک سازه تاریخی مختص ایران و مراغه نیست.

حجت الاسلام والمسلمین جواد حاجی زاده یادآور شد: اینکه این مجموعه بسیار مهم علمی، تاریخی و هویتی تاکنون ثبت جهانی نشده است، جای سئوال و تامل دارد و اگر در این خصوص کم کاری و سهل انگاری شده است، باید در سریع‌ترین زمان جبران شود.

وی ثبت رصدخانه در فهرست یونسکو را از جهات مختلف حائز اهمیت خواند و اظهار کرد: با تحقق این موضوع نه تنها خود اثر آوازه جهانی و بین المللی پیدا می‌کند، به نوعی ارج نهادن به بنیانگذار آن یعنی خواجه نصیرالدین توسی نیز به شمار می‌رود که خدمات این اندیشمند، عارف و متکلم جهان اسلام و تشیع بی مانند است.

حاجی زاده با بیان اینکه ایران مهد علم و تمدن بوده است و باید این گذشته پرافتخار احیا و بلکه تقویت شود، ادامه داد: متاسفانه این خصوصیت در برهه‌هایی از تاریخ مثل دوران پهلوی دچار لغزش‌هایی شد و این پدر و پسر، علم ایرانی و اسلامی را لگدمال کرده و موجب عقب گرد ایران شدند و به واقع آنها علم را غارت کردند، اما امروز به برکت جمهوری اسلامی نگاه علمی در کشور به مسایل حاکم شده است و اینکه شخص اول کشور بر تولید علم و ثروت آفرینی از این مسیر تاکید و مکرر بر تقویت پایه‌های علمی کشور در حوزه‌های گوناکون تاکید و اصرار دارند، امری مبارک و بسیار مغتنم به شمار می‌رود.

وی ایجاد رصدخانه‌های مختلف در جهان برگرفته از رصدخانه مراغه را امری بسیار مهم و ارزشمند خواند و با اشاره به نگهداری ۴۰۰ هزار جلد کتاب در این محل، گفت: این حجم از کتب در آن مقطع زمانی و با امکانات بسیار محدود نشان دهنده همت والای خواجه نصیر الدین توسی است که این همه کتاب را گردآوری کرده بود.

حاجی زاده جایگاه علمی، فلسفی و حکمت خواجه نصیر را بسیار بالا دانست و افزود: او با ایجاد رصدخانه و فراخواندن دانشمندان از بلاد اسلامی، مراغه را به یک شهر و قطب علمی بزرگ جهان تبدیل کرد و ما اکنون باید از این میراث معنوی و فیزیکی حراست کرده و مقدمات ثبت جهانی رصدخانه را فراهم کنیم.

به گفته وی یکی از خصوصیت‌های بسیار مهم و بارز شخصیت خواجه نصیر تلفیق علم، دین و اخلاق است که بر همین اساس لقب استادالبشر به وی داده شده است و در حقیقت او دانشمندی ذوالفنون بود که باید نام و یادش در ایران و جهان همواره گرامی داشته شود.

امام جمعه مراغه با بیان اینکه افتخار به گذشته خوب است، اما در عین حال برای حال و آینده نیز باید گذشته‌ها را تقویت کرد، گفت: امروز بیش از هر زمان دیگری به اندوخته‌های علمی و توسعه در این حوزه نیاز داریم.

وی احیای گذشته‌ها فاخر و تقویت پایه‌های علمی کشور را منوط به تحقق جهش‌های علمی دانست و با ابراز تاسف از اینکه با روند کنونی چنین اهدافی غیر قابل دسترس است، ادامه داد: همت همگانی در این زمینه لازم است.

استاد دانشگاه، شاعر و فعال فرهنگی با اشاره به نقش مهم رصدخانه در معرفی شهر مراغه، گفت: بازسازی رصدخانه این شهر تاریخی مطالبه عمومی است و باید مسئولان به این خواسته پاسخ دهند.

ودود دوستی با بیان اینکه بدون تکمیل بازسازی، ثبت جهانی رصدخانه مراغه میسر نخواهد شد، خواستار اختصاص اعتبارات لازم و کافی برای این امر شد و اظهار کرد: باید توجه داشت که هر گونه تعلل در این رابطه منجر به خسارات جبران ناپذیر به مجموعه و در عین حال از دست رفتن فرصت‌های ثبت جهانی می‌شود.

وی نتیجه ثبت جهانی این اثر مهم را ضمن معرقی آن به جهانیان، شناساندن هر چه بهتر و بیشتر بنیانگذار آن یعنی خواجه نصیر عنوان کرد و یادآور شد: اینکه لقب استادالابشر و سلطان المحققین به او داده شده است، گویای جایگاه والای ایشان در حوزه‌های مختلف علمی و ادبی و دینی است.

دوستی شخصیت علمی خواجه نصیر توسی را نه تنها در حوزه‌های نجوم و ریاضی، که مهمتر از آنها در بعد علوم انسانی و اسلامی دانست و اضافه کرد: کتاب «تجرید الاعتقاد» خواجه که در باب علم کلام و عرفان نوشته شده است، در حقیقت نجات بخش شیعه به شمار می‌رود که به لحاظ مذهبی از اهمیت بسیار بالایی برخوردار است.

وی ادامه داد: دیگر اثر ماندگار خواجه نصیر «اوصاف الاشراف» در عرفان است و به واقع جزو اولین آثار عرفانی شیعیان به شمار می‌رود که در بیان سیر اولیاء و روش اهل حق بر قاعده سالکان طریقت و طالبان حقیقت، مبنی بر قوانین عقلی و سمعی نگاشته شده است.

دوستی با اشاره به اینکه کارکرد رصدخانه مراغه تنها مختص به علم نجوم و ریاضی نبود، طب، فلسفه، علوم طبیعی و فیزیک و علم کلام، عرفان و شعر را از دیگر حوزه‌های علمی فعال در مجموعه رصدخانه برشمرد که محققان و دانشمندان کثیر از ممالک اسلامی در آن فعالیت می‌کردند.

ثبت جهانی رصدخانه همت ملی و عمومی می‌طلبد

فرماندار شهرستان ویژه مراغه هم با تاکید بر اینکه ثبت جهانی رصدخانه مراغه جزو اولویت‌های فرهنگی آذربایجان شرقی و شهرستان است، گفت: این امر همت، تلاش و اراده قوی ملی و عمومی می‌طلبد.

علی امیری راد رصدخانه را نمادی از جایگاه و پایگاه بسیار ممتاز و برجسته مراغه در تاریخ علم، مدنیت و فرهنگ ایران زمین برشمرد و اظهار کرد: این میراث خواجه نصیرالدین توسی یادآور عمق تمدنی مراغه است که بسیاری از شهر‌های بزرگ کشور و حتی جهان از چنیین جایگاهی برخوردار نیستند.

وی ادامه داد: زمانی مراغه قطب علمی جهان و نام و آوازه اش زبانزد خاص و عام بود، اما متاسفانه به دلیل بی توجهی‌ها و کم توجهی‌ها این جایگاه رفته رفته از دست رفته است و امروز مسئولیت همه مردم و مسئولان این است که برای احیای این جایگاه شبانه روز تلاش کنند.

امیری راد هویت تاریخی و فرهنگی ایران را وابسته به وجود آثار و ابنیه‌های تاریخی همچون رصدخانه مراغه عنوان و اضافه کرد: ریشه‌های هویتی و تمدنی ایران به اندازه‌ای قوی و عمیق است که با موج‌های کوچک از هم نمی‌پاشد، اما باید توجه داشت این امر بدون پاسداری و حفاظت از آثار تاریخی به سختی ممکن خواهد شد.

وی با بیان اینکه مراغه در طول تاریخ نقش مهم و محوری در شکل‌گیری تمدن ایرانی داشته است، افزود: این باغ شهر ریشه در تاریخ دارد و نمونه روشن آن نقش‌آفرینی خواجه نصیرالدین توسی است که در یکی از حساس‌ترین دوره‌های تاریخ ایران توانست مسیر علم، خرد و دانش را با راه اندازی مجموعه رصدخانه زنده نگه دارد.

فرماندار مراغه بزرگداشت چهره‌هایی، چون خواجه نصیر را یادآور ظرفیت‌های علمی و فرهنگی مراغه و ضرورت پاسداشت میراث ارزشمند وی یعنی رصدخانه برای نسل‌های آینده را مورد تاکید قرار داد.

رصدخانه مراغه به شماره ۱۶۷۵ در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده و نه تنها کامل‌ترین رصدخانه‌ای است که در زمان خود ایجاد شده است، بلکه نخستین رصدخانه مجهز قبل از کشف دوربین به شمار می‌رود؛ به طوری که تا ۳۰۰ سال بعد رصدخانه‌ای با آن امکانات در غرب به وجود نیامد.

ابوجعفر محمدبن محمد معروف به خواجه نصیر توسی ۵ اسفند سال ۵۹۷ هجری در طوس به دنیا آمد و در سال ۶۷۲ هجری در ۷۵ سالگی درگذشت و در کاظمین به خاک سپرده شد.