باشگاه خبرنگاران جوان – دریاچه ارومیه پس از پشت سر گذاشتن ماه‌های گرم سال و فرونشست تبخیر‌های شدید تابستانه، پاییز سال ۱۴۰۵ را با آماری متفاوت و افزایشی در تراز و حجم آب آغاز کرده است. ارقام رسمی ثبت‌شده در ایستگاه‌های سطح‌سنجی حاکی از جهش تراز نسبت به سال‌های بحرانی اخیر است؛ با این حال، کارشناسان و مدیران متولی حوزه آب و محیط زیست معتقدند این ارقام هرچند امیدبخش و حیاتی‌اند، اما نباید به معنای پایان کار احیا تلقی شوند، زیرا ثبات نگین فیروزه‌ای وابسته به اجرای دقیق اسناد بالادستی، مهار توسعه افسارگسیخته کشاورزی و مدیریت منابع ورودی است.

یوسف غفارزاده، مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای آذربایجان‌شرقی، در تشریح آخرین وضعیت فنی دریاچه ارومیه بر اساس داده‌های ایستگاه‌های پایش اظهار کرد: بر اساس آخرین نتایج سطح‌سنجی انجام‌شده در ۱۹ مهرماه، تراز آب دریاچه ارومیه به ۱۲۷۰.۵۸ متر رسیده است.

وی با اشاره به سایر مولفه‌های هیدرولوژیکی دریاچه افزود: در همین تاریخ، وسعت پهنه آبی دریاچه حدود یک‌هزار و ۹۴۶ کیلومترمربع ثبت شده و حجم آب موجود در آن نیز به حدود ۲.۵۲ میلیارد مترمکعب برآورد شده است.

غفارزاده در ادامه به مقایسه این آمار با شاخص استاندارد زیست‌محیطی پرداخت و تصریح کرد: تراز اکولوژیک دریاچه ارومیه ۱۲۷۴.۱۰ متر تعریف شده است؛ بنابراین، سطح کنونی آب دریاچه همچنان ۳.۵۲ متر (معادل ۳۵۲ سانتی‌متر) پایین‌تر از تراز اکولوژیک قرار دارد و فاصله معناداری با نقطه مطلوب وجود دارد.

مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای آذربایجان‌شرقی ادامه داد: با وجود این فاصله قابل‌توجه تا تراز اکولوژیک، زمانی که تراز فعلی را با حداقل تراز ثبت‌شده تاریخی آن یعنی ۱۲۶۹.۵۱ متر مقایسه می‌کنیم، شاهد افزایش حدود ۱.۰۷ متری معادل ۱۰۷ سانتی‌متر هستیم که نشان‌دهنده یک جهش تراز نسبت به کف بحرانی است.

وی همچنین به تغییرات وضعیت پهنه آبی نسبت به سال گذشته اشاره کرد و گفت: بررسی داده‌های سطح‌سنجی نشان می‌دهد وسعت دریاچه ارومیه در مقایسه با مدت مشابه سال قبل بیش از یک‌هزار و ۴۷۰ کیلومترمربع افزایش یافته و حجم آب آن نیز حدود ۲.۲۶ میلیارد مترمکعب بیشتر شده است. با این حال تأکید ما این است که با وجود افزایش همزمان تراز، وسعت و حجم آب، سطح این پهنه آبی همچنان فاصله قابل‌توجهی با تراز اکولوژیک دارد و نباید از الزامات حفاظتی غافل شد.

حجم آب دریاچه ۱۰ برابر شده، اما این اعداد و ارقام به منزله احیا نیست

حسن‌زاده ضمن تأیید بهبود نسبی شاخص‌های دریاچه و تأکید بر لزوم مدیریت منابع ورودی اظهار کرد: با توجه به اطلاعاتی که در اختیار ما قرار گرفته، آخرین تراز سطح آب در دریاچه ارومیه ۱۲۷۰.۵۸ متر است. در این تاریخ، وسعت دریاچه نزدیک به ۲ هزار کیلومترمربع و حجم آب موجود هم ۲ میلیارد و ۵۰۰ میلیون مترمکعب است. اگر این وضعیت را با مدت مشابه سال قبل مثلاً با مقطع پاییز سال ۱۴۰۴ مقایسه کنیم، در آن مقطع تراز سطح آب ۱۲۶۹.۴۸ متر بود؛ بنابراین با یک حساب سرانگشتی متوجه می‌شویم حدود یک متر نسبت به مدت مشابه سال قبل افزایش تراز رخ داده و آب دریاچه تقریباً سه برابر بیشتر شده است.

وی افزود: از نظر وسعت نیز در مقطع مشابه سال گذشته وسعت دریاچه ۴۷۳ کیلومترمربع بود که اکنون به نزدیک ۲ هزار کیلومترمربع رسیده است. همچنین حجم آب در آن برهه زمانی ۲۶۰ میلیون مترمکعب ثبت شده بود که در حال حاضر به بیش از ۲.۵ میلیارد مترمکعب رسیده؛ یعنی حجم آب نزدیک به ۱۰ برابر آن مقطع افزایش یافته است. این اعداد و ارقام آشکارا نشان می‌دهد که از نظر شاخص‌های عددی، شرایط بهتری نسبت به سال گذشته و چند سال اخیر تجربه می‌کنیم.

مدیرکل حفاظت محیط زیست آذربایجان‌شرقی با اشاره به اینکه تبخیر آب دریاچه نسبت به سنوات قبل کمتر و سطح آن گسترده‌تر بوده است، توضیح داد: معمولاً این موقع از سال (اوایل پاییز) به عنوان بدترین روز‌های دریاچه ارومیه از نظر هیدرولوژیک شناخته می‌شود، چرا که دریاچه یک تابستان سخت با گرمای شدید را پشت سر گذاشته، تبخیر به اوج رسیده و سطح آب کاهش می‌یابد. اما خوشبختانه پس از چند سال، اکنون تراز، وسعت و حجم نسبتاً قابل قبولی را شاهد هستیم. بارش‌های چند روز گذشته نیز برای تثبیت این وضعیت بسیار مفید خواهد بود و بر اساس پیش‌بینی‌های هواشناسی، بارش‌های پاییز و احتمالا زمستان هم می‌تواند وضعیت را بهبود بخشد. با تمام این تفاسیر، باید شفاف بگوییم که این اعداد و ارقام هرگز به منزله احیای کامل دریاچه ارومیه نبوده و نخواهد بود.

حسن‌زاده شرط واقعی نجات دریاچه را مدیریت مصارف خواند و گفت: احیای دریاچه ارومیه تنها زمانی به وقوع خواهد پیوست که ما به خروجی برنامه‌های اجرایی‌مان توجه کنیم؛ یعنی ارزیابی کنیم چقدر توانسته‌ایم آب صرفه‌جویی کنیم، ورودی‌ها به دریاچه را با چه کیفیتی مدیریت کرده‌ایم و آیا مصارف ما با منابع موجود هم‌خوانی دارد یا خیر. باید بررسی کنیم که آیا برنامه‌های مصوب ستاد احیا به درستی پیاده شده و دست‌کم به شاخص‌های آن نزدیک شده‌ایم یا خیر؟ اکنون به واسطه بارش‌های مناسب سال گذشته و پیش‌بینی‌های مساعد ماه‌های پیش‌رو، این فرصت فراهم شده تا با بازنگری در برنامه‌های کشاورزی و منابع آب، وضعیت را تثبیت کرده و وارد فاز احیای پایدار شویم.

وی با اشاره به استقرار دبیرخانه ستاد احیای دریاچه ارومیه در آذربایجان‌غربی و طراحی بسته‌های اجرایی متعدد اظهار داشت: ما در وهله اول باید سطح زیر کشت کشاورزی در حوضه آبریز را کاملاً تثبیت کنیم و به هیچ عنوان اجازه توسعه ندهیم. در مرحله دوم، بر اساس برنامه‌ریزی‌ها باید سطح زیر کشت سالانه کاهش یابد تا به ارقام دهه هفتاد نزدیک شویم. متأسفانه در حال حاضر از لحاظ آماری فاصله زیادی با آن دوران داریم و سطح زیر کشت در این سال‌ها به شدت رشد کرده است.

مدیرکل محیط زیست آذربایجان‌شرقی تصریح کرد: از یک طرف با تبدیل اراضی دیم به اراضی آبی مواجه بوده‌ایم و از طرف دیگر اراضی زراعی و کشاورزی معمول به باغات پرمصرف تغییر کاربری داده‌اند؛ این دو عامل مستقیماً حجم مصرف آب در سطح حوضه را جهش داده است. تا زمانی که در این ساختار «مهندسی معکوس» رخ ندهد، تغییر نگرش ایجاد نشود و بازدهی در واحد سطح را بدون افزایش وسعت زمین بالا نبریم، عملاً منطبق با برنامه‌های مصوب پیش نرفته‌ایم.

وی اضافه کرد: خوشبختانه دو وزارتخانه نیرو و جهاد کشاورزی این روند را دنبال می‌کنند و چارچوب برنامه‌هایشان مشخص است. ما نیز در اداره کل حفاظت محیط زیست آذربایجان‌شرقی به عنوان ناظر، پیگیر اجرای بدون تنازل این اقدامات هستیم تا همه‌چیز دقیقاً مطابق مصوبات ستاد احیا عملیاتی شود.

حسن‌زاده درباره اولویت‌بندی در توزیع منابع آبی گفت: تأمین آب شرب بدون تردید خط قرمز است و این اولویت برای سازمان محیط زیست نیز کاملاً پذیرفته و محترم است. البته هم‌زمان از تمامی هم‌استانی‌ها، هم‌وطنان و ساکنان منطقه درخواست جدی داریم در مدیریت مصرف آب شرب دقت مضاعف داشته باشند. اما پس از آب شرب، اولویت بعدی بدون اغماض، حقابه محیط‌زیستی است. در این سرفصل، تامین حقابه زیست‌محیطی تالاب‌ها و دریاچه اولویت اول به شمار می‌رود و سپس مصارف کشاورزی و صنعت باید به تعادل برسند.

وی افزود: بخشی از حقابه‌هایی که متعلق به محیط زیست بوده در گذشته برای توسعه اراضی کشاورزی منحرف و مصرف شده که این رویه باید حتماً بازگردد و اصلاح شود. امید داریم با اقدامات ساختاری، سهم مصرف آب بخش کشاورزی که اکنون بیش از ۹۰ درصد است تعدیل شده و به سمت ۵۰ درصد هدایت شود. تحقق چنین تحولی مستلزم سرمایه‌گذاری‌های کلان مالی و ارتقای فناوری در بخش کشاورزی است؛ باید به سمت توسعه گلخانه‌ها حرکت کنیم و مانع از هدررفت منابع در اراضی با بهره‌وری پایین و غیراقتصادی شویم.

مدیرکل محیط زیست استان در بخش پایانی صحبت‌های خود، نقش جامعه بومی را کلیدی خواند و تاکید کرد: احیای ارومیه مشارکت تمامی هموطنان را می‌طلبد. باید دست به دست هم دهیم و با آموزش، اطلاع‌رسانی و ارتقای سطح دانش کشاورزان و جوامع محلی، این آگاهی‌ها را به «تغییر رفتار» عملی در مصرف تبدیل کنیم.

وی ادامه داد: در کنار این اقدامات فرهنگی و آموزشی، اقدامات اجرایی مهمی نیز توسط شرکت‌های آب منطقه‌ای در سطح استان‌های حوضه انجام شده است؛ از جمله مسدودسازی چاه‌های غیرمجاز که اقدامات مؤثری صورت گرفته و جای قدردانی دارد، توقف تخصیص حقابه‌ها برای طرح‌های جدید توسعه‌ای که محدودیت‌های شدیدی بر آنها اعمال شده و باید با جدیت تداوم یابد، و همچنین آزادسازی مسیر‌های آبی و جلوگیری از تغییر کاربری‌ها.

حسن‌زاده با اشاره به مطالعات اخیر آبخوان‌ها در آذربایجان‌شرقی خاطرنشان کرد: بر اساس این مطالعات، یک ناترازی قابل‌توجه در سطح سفره‌های آب زیرزمینی استان داریم. اولویت ما این است که با مدیریت مصرف، این کسری مخزن را جبران کنیم؛ چرا که به دلیل پیوستگی هیدرولیکی سفره‌های آب زیرزمینی، کنترل افت آبخوان‌ها چه به‌طور مستقیم و چه غیرمستقیم بر بالا آمدن سطح آب دریاچه ارومیه اثر مثبت می‌گذارد و به پایداری این پهنه آبی کمک شایانی خواهد کرد.

مقایسه اظهارات فنی مدیرعامل آب منطقه‌ای و هشدار‌های ساختاری مدیرکل محیط زیست نشان می‌دهد که وضعیت دریاچه ارومیه در پاییز ۱۴۰۵ در یک «دوراهی راهبردی» قرار دارد؛ از یک سو، گزارش‌های مستند سطح‌سنجی حاکی از آن است که ثبت تراز ۱۲۷۰.۵۸ متر و ذخیره ۲.۵ میلیارد مترمکعبی آب (۱۰ برابر مقطع مشابه سال قبل)، حیات اکولوژیک دریاچه را از لبه پرتگاه خشکی کامل خارج کرده و فرصتی ارزشمند برای احیای پلکانی در اختیار مجریان قرار داده است.

اما از سوی دیگر، باقی ماندن فاصله ۳.۵ متری (۳۵۲ سانتی‌متری) تا تراز اکولوژیک و تشریح دست‌نخورده ماندن ناترازی مصارف کشاورزی از سوی متولیان محیط زیست نشان می‌دهد که بخش عمده این بهبودی، ناشی از بارش‌ها و کاهش مقطعی تبخیر بوده است، نه اصلاحات ساختاری در حوضه. تبدیل گسترده اراضی دیم به باغات آبی در دهه‌های گذشته و مصرف بیش از ۹۰ درصدی منابع در اراضی سنتی، همچنان موتور محرک تخلیه سفره‌های زیرزمینی حوضه است.

خروجی این گزارش تأیید می‌کند که نجات نگین فیروزه‌ای شمال‌غرب با مسدودسازی مقطعی چاه‌ها یا جشن گرفتن ترسالی‌های فصلی محقق نمی‌شود؛ تثبیت تراز کنونی زمانی به «احیای قطعی» تبدیل خواهد شد که مهندسی معکوس در مساحت زیرکشت اراضی پرمصرف، سرمایه‌گذاری واقعی در تغییر تکنولوژی آبیاری و احقاق رسمی حقابه‌های زیست‌محیطی پس از خط قرمز شرب، به عنوان دستور کار اصلی و غیرقابل‌انعطاف دستگاه‌های متولی در زمین عمل اجرایی شود.

منبع: تسنیم