روستای هفت هزار ساله صخره‌ای کندوان در مسیر یونسکو

باشگاه خبرنگاران جوان– در میان دامنه‌های سرسبز و سرکش کوهستان سهند، صخره‌هایی کله‌قندی و کندومانند قد برافراشته‌اند که یکی از نادرترین شاهکارهای معماری دست‌کند جهان را رقم زده‌اند.

روستای تاریخی کندوان شهرستان اسکو در آذربایجان‌شرقی، تنها یک جاذبه گردشگری نیست؛ بلکه موزه‌ای زنده از جریان مداوم زندگی انسان در دل سنگ است که قدمت زیست کالبدی آن به قرن‌ها پیش بازمی‌گردد.

در این روستای شگفت‌انگیز، جریان زندگی سنتی در میان «کران‌ها» (خانه‌های صخره‌ای) همچنان تپنده و پویاست؛ ویژگی منحصربه‌فردی که کندوان را در زمره سه روستای صخره‌ای جهان قرار داده و چشم سازمان‌های بین‌المللی از جمله یونسکو را به خود خیره کرده است. با این حال، حفظ این میراث کهن برای نسل‌های آینده، امروز در گرو عبور از چالش‌های مدیریتی، مهار ساخت‌وسازهای ناهمگون و توازن میان توسعه مدرن و اصالت تاریخی است.

کلید طلایی ثبت جهانی

مدیرکل امور روستایی و شوراهای استانداری آذربایجان‌شرقی با تأکید بر اینکه پرونده ثبت جهانی کندوان بدون همراهی مردمی به سرانجام نمی‌رسد، معتقد است که سیاست‌گذاری برای این روستای تاریخی باید بر پایه شناخت دقیق نیازهای ساکنان و آسیب‌شناسی الگوهای پیشین استوار باشد.

رسول خدابخش در جلسه شورای راهبردی کندوان با انتقاد از نگاه‌های صرف اداری اظهار کرد: هر برنامه‌ای که برای آینده کندوان تدوین می‌شود، زمانی قابلیت اجرایی خواهد داشت که بر شناخت دقیق واقعیت‌های اجتماعی و مطالبات ساکنان استوار باشد. تجربه نشان داده است راهکارهایی که با نیازهای واقعی مردم همخوانی نداشته باشند، به نتیجه مطلوب نخواهند رسید.

وی ساماندهی ساخت‌وسازهای غیرمجاز را پیش‌شرط اصلی ثبت جهانی در یونسکو دانست و افزود: اهالی کندوان اصلی‌ترین ذی‌نفعان این روستا هستند. حضور مؤثر آنان در فرآیند تصمیم‌سازی، زمینه دستیابی هم‌زمان به اهداف حفاظتی و معیشتی را فراهم می‌کند. مدیریت توسعه روستا، رسیدگی به مسئله سرریز جمعیت و صدور مجوزهای گردشگری باید در قالب چارچوبی واحد، مسئولانه و پاسخگو دنبال شود.

فرماندار شهرستان اسکو نیز در این نشست با اشاره به پیچیدگی‌های مدیریتی این روستای جهانی، بر لزوم دستیابی به یک توافق مشترک مبتنی بر منافع ملی و واقعیت‌های میدانی تأکید کرد.

محمدباقر آقایی با بیان اینکه حل دغدغه‌های هم‌زمان سه ضلع اهالی، میراث‌فرهنگی و بنیاد مسکن نیازمند فهم مشترک است، گفت: مسئله سرریز جمعیتی کندوان را نمی‌توان با مدل‌های تک‌بعدی پیش برد. مقاومت بخشی از اهالی در برابر تغییر، ریشه در دغدغه‌های معیشتی و سکونتی آنان دارد. اولویت اصلی ما حفظ پویایی زندگی در روستا با رعایت خواست خودِ مردم است.

فرماندار اسکو بر ضرورت ایجاد فرصت‌های سکونت برای نسل جدید به منظور جلوگیری از فرسودگی درونی روستا تأکید کرد و افزود: طرح لایه‌بندی سکونت که توسط بنیاد مسکن انقلاب اسلامی دنبال می‌شود، باید به گونه‌ای اجرا شود که ویژگی‌های اصیل زندگی روستایی حفظ شده و هم‌زمان سرریز جمعیت و ساخت‌وسازهای غیرمجاز ساماندهی شود. دغدغه میراث فرهنگی در این باره جدی و قابل درک است و باید با ارائه الگوهای درست مسکن، مانع گسترش تخلفات شویم.

در همین حال، معاون میراث‌فرهنگی استان آذربایجان‌شرقی از چرخش راهبردی این معاونت در برخورد با تخلفات ساختمانی در حریم کندوان خبر داد.

وحید نواداد با تأکید بر اینکه از این پس اجازه پیشرفت به عملیات‌های عمرانی غیرمجاز داده نخواهد شد، اعلام کرد: رویکرد جدید ما بر مداخله در نخستین مراحل شکل‌گیری تخلف استوار است. هرگونه اقدام عمرانی خارج از ضوابط میراثی، پیش از تکمیل و در همان مراحل اولیه خاکبرداری یا پی‌ریزی، با هماهنگی مراجع قضایی و فرماندهی یگان حفاظت میراث‌فرهنگی متوقف و پلمب خواهد شد.

وی خاطرنشان کرد که استمرار ساخت‌وسازهای ناهمگون می‌تواند شانس کندوان را برای صیانت بین‌المللی به خطر اندازد و افزود: «هدف ما تنها برخورد پس از وقوع تخلف نیست، بلکه پیشگیری از تغییر در اصالت کالبدی این روستای ارزشمند است.

سیاست جدید پیشگیری به‌موقع، در روزهای اخیر جنبه عملیاتی به خود گرفته است. در تازه‌ترین اقدام مشترک یگان حفاظت میراث‌فرهنگی آذربایجان‌شرقی و فرماندهی انتظامی شهرستان اسکو که در تاریخ ۲۸ تیرماه ۱۴۰۵ انجام شد، ۶ مورد ساخت‌وساز و خاکبرداری غیرمجاز در محدوده پایگاه ملی و میراثی کندوان با دستور صریح مقام قضایی در همان مراحل اولیه متوقف و پلمب شد تا هشداری جدی برای قانون‌شکنان و گامی رو به جلو جهت نجات این اثر بی بدیل تاریخی باشد.

در مجموع، آنچه در جلسه شورای راهبردی کندوان برجسته شد، یک پیام واحد داشت: آینده روستای تاریخی کندوان—به‌عنوان میراثی زنده و یکی از مهم‌ترین ظرفیت‌های گردشگری و هویتی آذربایجان‌شرقی—نه با نسخه‌های صرف اداری، بلکه با مدیریت یکپارچه، مطالعات میدانی و مشارکت واقعی جامعه محلی تضمین می‌شود.

از سوی دیگر، هم‌زمان با تأکید مسئولان استانی بر لزوم پاسخ‌گویی به مطالبات سکونتی و معیشتی اهالی و مدیریت سرریز جمعیت، میراث‌فرهنگی نیز با تغییر رویکرد از «برخورد پس از وقوع» به «مداخله پیشگیرانه»، مسیر کنترل تخلفات را در همان گام‌های نخست دنبال می‌کند؛ مسیری که نمونه آن در توقف و پلمب ۶ مورد ساخت‌وساز و خاکبرداری غیرمجاز در ۲۸ تیر ۱۴۰۵ دیده شد.

اکنون، موفقیت پرونده ثبت جهانی کندوان در یونسکو به میزان توان دستگاه‌های مسئول در ایجاد توازن میان حفاظت از اصالت تاریخی و استمرار زندگی روزمره در روستا گره خورده است؛ توازنی که اگر با همراهی مردم و چارچوب واحد اجرایی پیش برود، می‌تواند کندوان را یک گام دیگر به ثبت جهانی نزدیک‌تر کند.

روستای هفت هزار ساله صخره‌ای کندوان با کران های سنگی بکر و دست کند و زیبایی های زندگی شبه غارنشینی از جاذبه های طبیعی و تاریخی کشورمان در آذربایجان شرقی محسوب می شود.